دهم ژوئن، سالگرد درگذشت مردی است که نقشی اساسی در تحول بزرگترین برنامههای فضایی بشر ایفا کرد. فیروز نادری، دانشمند و مدیر ارشد ایرانیتبار ناسا، کسی بود که توانست اعتماد از دست رفته به برنامه اکتشاف مریخ را بازگرداند و درهای تازهای از علم را به روی بشر بگشاید.
در سال ۲۰۰۰، زمانی که ناسا با شکستهای پیاپی در پروژههای مریخی مواجه بود، فیروز نادری به عنوان مدیر برنامه اکتشاف مریخ منصوب شد. پیش از او، دو ماموریت مهم یعنی مدارگرد اقلیمی مریخ و سطحنشین قطبی، به بنبست رسیده و از بین رفته بودند. شرایط بهقدری بحرانی بود که ادامه برنامه زیر سؤال رفته بود. اما نادری با بازطراحی کلی ساختار اجرایی، روحی تازه به این پروژهها دمید.
نقطه عطف کار او، طراحی و اجرای پروژه دوقلوی مریخنوردها به نامهای Opportunity و Spirit بود. این دو کاوشگر، با هدفی انقلابی به مریخ فرستاده شدند: یافتن ردپایی از آب در گذشته این سیاره. نتیجه این تلاش، اثبات وجود شواهد زمینشناسی بود که نشان میداد مریخ زمانی محیطهایی آبی داشته است. وجود کانیهایی چون هماتیت و ژاروسیت – که فقط در حضور آب شکل میگیرند – تصویر خشک و مردهی مریخ را به سیارهای با پتانسیل حیات تبدیل کرد.
این کشف علمی، جایگاهی تازه برای بشر در منظومه شمسی ترسیم کرد. اما موفقیت فقط علمی نبود؛ مریخنوردهایی که برای ۹۰ روز طراحی شده بودند، با مدیریت دقیق نادری و تیم او، عمری چند ساله پیدا کردند. Opportunity نزدیک به ۱۵ سال در مریخ فعال بود، رکوردی که نشان از هوشمندی در مدیریت، مهندسی و ارزیابی ریسک دارد.
نادری در لحظات سرنوشتساز، مانند «هفت دقیقه وحشت» – بازهای که کاوشگر باید بدون دخالت انسانی وارد جو مریخ شده و فرود بیابد – نقشی فراتر از مدیر داشت. او رهبر تیمی بود که اعتماد، آرامش و آمادگی را میان صدها نفر برقرار کرده بود. توانایی او در خلق یک فرهنگ سازمانی بر مبنای اعتماد و نوآوری، الگویی ماندگار در ناسا شد.
پیش از این دوران طلایی در مریخ، نادری پروژههایی چون ماهواره NSCAT را نیز مدیریت کرده بود؛ ماهوارهای که نقش بزرگی در تحلیل بادهای اقیانوسی و علوم زمین داشت. پس از موفقیت در برنامه مریخ، او به سمت معاون مدیر کل JPL در امور تدوین استراتژی رسید؛ نقشی که از آن طریق میتوانست نقشه راه آینده اکتشافات در کل منظومه شمسی را طراحی کند. از مأموریتهای مرتبط با قمرهای زحل تا سیارکها و حتی پروژههای میانستارهای، رد پای نادری در برنامهریزیهای بلندمدت ناسا دیده میشود.
اما آنچه او را از سایر مدیران متمایز کرد، فقط جایگاههای علمی نبود. نادری پس از بازنشستگی به یک چهره فعال اجتماعی بدل شد. در شبکههای اجتماعی، بهویژه توییتر، حضوری جدی داشت. او نهتنها مفاهیم علمی پیچیده را به زبان ساده برای عموم توضیح میداد، بلکه با جدیت به مقابله با شبهعلم و اطلاعات نادرست میپرداخت.
با وجود جایگاه علمی جهانیاش، فیروز نادری همیشه از هویت ایرانیاش سخن میگفت. او بارها تأکید کرده بود که موفقیتش را مدیون فرهنگی میداند که از آن برخاسته است. این ارتباط عاطفی و صادقانه، باعث شد تا جامعه ایرانی در داخل و خارج کشور، او را نهفقط بهعنوان یک دانشمند، بلکه به عنوان الگویی فرهنگی و انسانی بپذیرد.
نادری عاشق عکاسی بود و این علاقه را نیز با مخاطبانش در میان میگذاشت. در لابهلای تحلیلهای علمی و واکنش به رویدادهای جهانی، تصاویری از طبیعت و زندگی روزمرهاش را به اشتراک میگذاشت؛ تصاویری که چهره انسانی او را بیش از پیش نمایان میکرد.
در نهایت، میراث فیروز نادری چیزی فراتر از دادههای علمی یا مدیریت پروژههاست. او نمونهای زنده از تلفیق دانش، جسارت، فرهنگ و انسانیت بود؛ مردی که نهتنها مریخ را برای ما قابل فهم کرد، بلکه انسانبودن را نیز در بالاترین سطح دانش به نمایش گذاشت.